(Khởi Nghiệp Xanh) Từ một kiến trúc sư gắn bó với công trường, Vũ Minh Ngọc đã lựa chọn con đường ít người dám đi: trở về quê hương Bách Cốc (Ninh Bình), khởi nghiệp từ quả mơ – một loại nông sản quen thuộc nhưng lâu nay chủ yếu được chế biến thủ công, manh mún. Hành trình ấy không chỉ tạo ra những sản phẩm giấm, mật mơ có giá trị cao, mà còn mở ra một hướng tiếp cận mới cho nông sản truyền thống: chuẩn hóa bằng khoa học và nâng tầm bằng chuyển đổi số.
Từ bản vẽ công trình đến giấc mơ nông nghiệp công nghệ
Sinh năm 1991, tốt nghiệp Đại học Kiến trúc Hà Nội, anh Ngọc từng có công việc ổn định, thu nhập tốt tại các công trường xây dựng lớn. Tuy nhiên, ngay trong những năm tháng làm kỹ sư, anh đã sớm trăn trở với nông nghiệp và thực phẩm truyền thống – lĩnh vực gắn bó với gia đình và làng quê mình.
Ban ngày là những bản vẽ, cốt thép, bê tông; ban đêm, anh tự học vi sinh, công nghệ lên men, đọc luận văn khoa học và các tài liệu nghiên cứu trong nước, quốc tế. Ý tưởng khôi phục và phát triển nghề làm giấm mơ gia truyền không đến từ cảm hứng nhất thời, mà từ quan sát rất “kỹ thuật”: phương pháp thủ công tạo ra hương vị riêng, nhưng chất lượng thiếu ổn định, khó mở rộng quy mô và không phù hợp với thị trường hiện đại.
Cuối năm 2018, anh Ngọc chính thức rời bỏ công việc kiến trúc sư để về quê khởi nghiệp – một quyết định khiến không ít người bất ngờ, thậm chí nghi ngờ. Với anh, đó là lựa chọn cần thiết để biến tri thức thành giá trị thực tiễn.
Chuẩn hóa nghề truyền thống bằng tư duy khoa học
Thách thức lớn nhất khi về quê không nằm ở vốn, mà ở việc thay đổi thói quen sản xuất lâu đời. Thay vì làm theo kinh nghiệm truyền miệng, anh Ngọc kiên định theo đuổi con đường chuẩn hóa.
Anh chủ động tìm đến các nhà máy bia, cơ sở sản xuất lớn để học cách kiểm soát quá trình lên men, ổn định nhiệt độ, độ chua và chất lượng thành phẩm. Sau nhiều lần thử nghiệm thất bại, đến đầu năm 2020, quy trình sản xuất giấm mơ trà xanh truyền thống do anh nghiên cứu đã hoàn thiện.
Đáng chú ý, anh còn chọn lọc và ứng dụng một phần tinh hoa từ quy trình làm vang balsamic thủ công của Pháp, đặc biệt là kỹ thuật lên men chậm. Nhờ đó, sản phẩm giấm mơ có màu hổ phách tự nhiên, vị chua thanh, hậu ngọt, hương thơm sâu – đủ tinh tế để chinh phục nhóm khách hàng khó tính.
Gian nan đưa sản phẩm ra thị trường
Từ nền tảng công nghệ mới, Công ty TNHH Nông sản Cô Tâm ra đời với xưởng sản xuất 200m² ngay tại gia đình. Nhưng hành trình thương mại hóa sản phẩm lại là một thử thách khác.
Chiếc xe máy cũ trở thành phương tiện mưu sinh khi anh Ngọc chở từng thùng giấm từ quê lên Hà Nội, gõ cửa chợ truyền thống, cửa hàng thực phẩm sạch, siêu thị. Hai tháng trời “chở đi rồi chở về”, có ngày không bán được một chai nào. Áp lực kinh tế, sự lo lắng của gia đình khiến nhiều đêm anh rơi nước mắt.
Bước ngoặt đến từ những đơn hàng đầu tiên, đặc biệt là các đơn online từ xa như Bình Dương. Khi doanh thu vượt mốc 1 tỷ đồng/năm, thương hiệu Cô Tâm dần có chỗ đứng trên thị trường.
Từ doanh nghiệp nhỏ đến mô hình HTX thanh niên
Năm 2022, anh Ngọc đưa ra quyết định mang tính chiến lược: chuyển đổi mô hình từ doanh nghiệp sang HTX, thành lập HTX Thanh niên Bách Cốc với 7 thành viên, xưởng sản xuất 500m². Theo anh, HTX phù hợp hơn với kinh tế nông thôn, giúp chia sẻ giá trị, liên kết nguồn lực và phát triển bền vững.
HTX xây dựng hệ sinh thái các sản phẩm lên men truyền thống, lấy giấm mơ làm sản phẩm chủ lực. Quy trình sản xuất đạt tiêu chuẩn ISO 22000:2018, cam kết “3 không”: không phụ gia, không chất bảo quản, không hóa chất.
Song song với chế biến sâu, HTX phát triển vùng nguyên liệu chè xanh cổ thụ tại làng Bách Cốc, trồng tía tô hữu cơ và liên kết thu mua mơ tại Sơn La. Mỗi năm, HTX chế biến khoảng 15 tấn mơ, doanh thu đạt 1,5 tỷ đồng, đồng thời tạo việc làm ổn định cho lao động nữ yếu thế và lao động thời vụ tại địa phương.
Số hóa để nâng tầm nông sản truyền thống
Một điểm nổi bật trong mô hình HTX Thanh niên Bách Cốc là tư duy chuyển đổi số sớm và bài bản. Từ quản lý dữ liệu sản xuất, truy xuất nguồn gốc theo mã lô, đến bán hàng đa kênh, livestream trên Facebook, Shopee, TikTok, sáng tạo nội dung số… đều được triển khai đồng bộ.
Ban đầu, việc số hóa gặp nhiều khó khăn do lực lượng lao động nông thôn lớn tuổi, hạn chế kỹ năng công nghệ. Tuy nhiên, với phương châm “vừa làm vừa học”, các kỹ năng số dần trở thành công việc thường nhật của HTX.
Theo anh Ngọc, số hóa không chỉ để bán được nhiều hàng hơn, mà quan trọng hơn là minh bạch quy trình, xây dựng niềm tin và từng bước đưa sản phẩm truyền thống tham gia chuỗi giá trị hiện đại.
Khi tri thức trở về làng
Câu chuyện của Vũ Minh Ngọc cho thấy đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải bắt đầu từ phòng thí nghiệm hiện đại, mà có thể khởi nguồn từ những chum giấm, mẻ mơ ngâm ủ nơi làng quê – nếu người làm đủ tri thức, đủ kiên trì và dám thay đổi.
Những giải thưởng khởi nghiệp, danh hiệu thanh niên tiêu biểu và sự ghi nhận của các bộ, ngành dành cho anh và HTX Thanh niên Bách Cốc là minh chứng cho một xu hướng rõ nét: hiện đại hóa nông nghiệp dựa trên khoa học, công nghệ và liên kết cộng đồng.
Khi tri thức khoa học được đưa về làng, khi chuyển đổi số trở thành công cụ hằng ngày của HTX, nông thôn không chỉ là nơi “trở về”, mà thực sự là không gian khởi nghiệp, sáng tạo và đáng sống trong giai đoạn phát triển mới.