(Khởi Nghiệp Xanh) Vùng đất Tân Hà (Lâm Hà – Lâm Đồng) từng được kỳ vọng là thủ phủ của mắc ca – loại cây được mệnh danh là “nữ hoàng của các loại hạt”. Nhưng kỳ vọng lớn cũng đi kèm rủi ro cao: sau giai đoạn cây bắt đầu cho thu hoạch ổn định (2017–2018), thị trường mắc ca rơi vào cảnh bấp bênh, giá cả không ổn định, thu mua chậm, nhất là trong thời kỳ dịch Covid-19. Nhiều nông hộ lâm vào cảnh “mắc kẹt” giữa vùng nguyên liệu dồi dào nhưng không biết tiêu thụ đi đâu.
Chính trong bối cảnh ấy, chị Nguyễn Thị Ánh – một 9X sinh ra và lớn lên tại thôn Đoàn Kết, xã Tân Hà – đã chọn một hướng đi khác biệt: chế biến sâu để nâng cao giá trị thay vì trông chờ vào thị trường thô. Hành trình của chị không bắt đầu từ phòng họp hay những bản kế hoạch dày đặc, mà từ những chuyến đi thực tế đến Di Linh, Đắk Lắk để học hỏi mô hình chế biến, tìm hiểu thị trường và “đo” khoảng trống trong chuỗi giá trị của mắc ca.
Từ nhà bếp đến xưởng sản xuất – khởi đầu của Rio Macca
Với vốn tích lũy ít ỏi và kiến thức thu thập từ thực tiễn, năm 2018, mô hình chế biến mắc ca bắt đầu được chị Ánh thử nghiệm ngay tại nhà. Không lâu sau, sản phẩm đầu tiên là mắc ca sấy khô ra đời. Tuy còn đơn giản về quy mô, nhưng đó là bước khởi động quan trọng để kiểm chứng khả năng hiện thực hóa một giấc mơ khởi nghiệp từ nông sản địa phương.
Đến năm 2021, thương hiệu Rio Macca chính thức được đăng ký, đánh dấu sự chuyển mình từ thử nghiệm thủ công sang đầu tư bài bản với máy móc và dây chuyền chế biến bán công nghiệp. Đặc biệt, năm 2023, Rio Macca được chứng nhận OCOP 3 sao, mở ra cơ hội vươn xa hơn về chất lượng, thương hiệu và thị trường.
Xây nền tảng từ vùng nguyên liệu – phát triển cùng nông hộ
Bài toán lớn nhất khi làm sản phẩm chế biến là nguồn nguyên liệu – và chị Ánh chọn cách giải bài toán đó từ chính quê hương mình. Không tìm nguồn trôi nổi hay thu gom dàn trải, chị chỉ hợp tác với các vườn mắc ca đã trên 10 năm tuổi tại Tân Hà và vùng phụ cận – nơi hạt có độ ổn định cao, ít biến động chất lượng.
Các nông hộ không chỉ cung cấp hạt, mà còn được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, thu hái đúng chuẩn, đồng thời được cơ sở thu mua với mức giá rõ ràng. Chính sách “cùng phát triển” này giúp hình thành mối quan hệ đôi bên cùng có lợi: người trồng yên tâm về đầu ra, còn cơ sở chế biến giữ được chất lượng ổn định và truy xuất rõ ràng.
Chất lượng từ công đoạn – giữ trọn hương vị mắc ca
Một trong những điểm nhấn đáng chú ý tại Rio Macca là quy trình sản xuất được xây dựng cẩn trọng và linh hoạt: kết hợp giữa máy móc hiện đại và thủ công tinh tuyển.
Hạt mắc ca sau khi hái được xử lý trong ngày: chà vỏ, rửa, hong mát để giữ nguyên mùi vị và hạn chế dầu.
Sấy liên tục 4 ngày, phân loại theo kích cỡ, sau đó được tách nứt bằng tay để loại bỏ hạt sâu, hạt lép.
Khâu cuối cùng là đóng gói, dán nhãn QR truy xuất nguồn gốc và công bố rõ thông tin an toàn thực phẩm.
Không chỉ giúp sản phẩm giữ được độ giòn – béo – thơm đặc trưng, quy trình này còn tạo việc làm thường xuyên cho 5–7 lao động địa phương, góp phần tăng thu nhập và ổn định sinh kế.
Sản phẩm mắc ca “đi chợ lớn” – hướng đến phân khúc cao cấp
Hiện Rio Macca có hai dòng sản phẩm chủ lực: mắc ca tách nứt (giá 140.000–270.000 đồng/kg) và nhân mắc ca (khoảng 500.000 đồng/kg). Mỗi năm, cơ sở tiêu thụ khoảng 30 tấn nguyên liệu, cho ra khoảng 10 tấn thành phẩm – đặc biệt sôi động vào dịp cuối năm và Tết.
Thị trường trọng điểm của Rio Macca hiện nay là TP.HCM và Hà Nội – nơi nhu cầu cao, khả năng chi trả tốt và yêu cầu khắt khe về chất lượng, mẫu mã. Chính vì vậy, bên cạnh chất lượng, hình ảnh sản phẩm cũng được chị Ánh đầu tư: bao bì bắt mắt, có mã QR, có nhận diện thương hiệu rõ ràng, có câu chuyện nguồn gốc và quy trình sản xuất minh bạch.
Tầm nhìn từ OCOP – tạo chuỗi giá trị nông sản bền vững
Không dừng lại ở mắc ca sấy, hiện chị Ánh đang thử nghiệm các sản phẩm mới như: dầu mắc ca ép lạnh, bột mắc ca dinh dưỡng, hướng đến nhóm người ăn kiêng, trẻ em và người lớn tuổi – những phân khúc có xu hướng tìm kiếm sản phẩm nguồn gốc rõ ràng, ít chế biến, giàu dinh dưỡng.
Đối với chị, chương trình OCOP không chỉ là “bảng xếp hạng” mà còn là cơ hội để học hỏi, cải tiến, và kết nối. Như chị chia sẻ: “Tham gia OCOP giúp tôi hiểu rõ hơn về tiêu chuẩn sản phẩm, và quan trọng nhất là mang sản phẩm quê hương mình đến được với nhiều người hơn, theo cách minh bạch và tử tế”.
Một hạt giống nhỏ – một hy vọng lớn
Ông Nguyễn Quang An – Phó Chủ tịch UBND xã Tân Hà – nhận định, Rio Macca là một hình mẫu tiêu biểu cho cách làm nông nghiệp bền vững: bám sát đặc sản địa phương, tổ chức sản xuất theo chuỗi, gắn kết người trẻ với nông nghiệp hiện đại.
Hành trình của chị Ánh không chỉ là khởi nghiệp từ mắc ca – mà còn là hành trình lan tỏa tinh thần dấn thân, sáng tạo và trách nhiệm với mảnh đất mình sinh ra. Từ một hạt giống nhỏ, có thể nảy mầm một hệ sinh thái lớn – nếu biết nuôi dưỡng bằng tâm huyết và tầm nhìn. Và Rio Macca đang từng bước làm được điều đó.